بسته بندی یک علم، هنر و فناوریست که محصول بواسطه این قالب هنگام توزیع، انبارداری و فروش محافظت می شود. همچنین به فرایند طراحی، ارزیابی و تولید بسته ها نیز اطلاق می شود. می توان به این شکل نیز تعبیر کرد؛ یک سیستم یکپارچه از تهیه کالاها برای انتقال، انبارداری، حمل ونقل، فروش و استفاده نهایی می باشد. در بسیاری از شرکتها کاملا بستگی به دولت، کسب و کار، استفاده سازمانی، صنعتی و شخصی دارد و خلاقیت بنا به نوع کاربری در آن متفاوت است و دارای اهمیت ویژه ای است.

عبارت برچسب زنی بسته به هر نوع ارتباط الکترونیکی یا گرافیکی بر بسته با بصورت برچسبی جداگانه فارق از محصول اطلاق می شود.

بسته بندی مواد غذایی، برای صنایع غذایی کاربری دارد. یک بسته بندی جدا از صورت ظاهری، شرایط حفظ، نگهداری و مقاومت از محصول را فراهم می آورد. بسته بندی دارای برچسب ارزش غذایی و دیگر اطلاعات مورد نیاز برای فروش است. انواع متفاوتی از بسته بندیها در بازار وجود دارند و امروزه شکل و نحوه کاربری آنها فارق از بحث حفاظت از محصول کاربری دیگری دارد که چهره، دستورالعمل مصرف آن، اطلاعات مورد نیاز، علائم بهداشت و سلامت و … را دارد.

تاریخچه

بسته بندی محصولات غذایی، با بهره گیری از تکنولوژی تغییرات اساسی و گسترده ای تا انقلاب صنعتی داشته، این تغییرات طی این دوران فراز و نشیب های زیادی داشته است.

1800: نیکلاس آپپر به منظور طولانی شدن عمر مفید مواد غذایی برای ارتش فرانسه از بطری های شیشه ای جهت بهینه سازی بسته بندی، با کنسروهای فلزی جایگزین کرد

1880: اولین غلات بسته بندی شده در جعبه تاشو توسط کوایکر اوتز

1890: درپوش تاج در بطری های شیشه ای توسط ویلیام نقاش ثبت اختراع شد

1970: سیستم بارکد در صنعت خرده فروشی و تولید معرفی شد. فن آوری بطری قالب پلاستیکی PET در این زمان که در صنعت نوشیدنی مورد استفاده قرار می گیرد، معرفی شد

بسته بندی محصولات غذایی، تغییرات اساسی و گسترده ای با بهره گیری از تکنولوژی تا انقلاب صنعتی داشته و در دوره های مخنلف تا به امروز این تغییرات فراز و نشیب های زیادی داشته است.

 

هدف از بسته بندی و برچسب روی بسته بندی

سد حفاظتی

اینکه چرا از بسته بندی استفاده می کنیم و جدا از بحث محصولات غذایی که به محافظت از محتویات داخل جعبه بر اثر ضربه، فشار، جابجایی و باکتری نیاز دارند، بسته بندی سدی در برابر نفوذ اکسیژن، بخار آب و گرد و خاک می باشد، چراکه نفوذ یک عامل بحرانی و قابل توجه در طراحی بسته بندی است. بعضی از بسته بندیها حاوی ماده خشک کننده یا جاذب اکسیژن می باشند که باعث می شود محصول عمر مفید بیشتری داشته باشند. میزان هوا در بعضی از بسته بندی ها تعریف شده است. برخی بسته بندیها حاوی جو ( اکسیژن) اصلاح و یا کنترل شده می باشند، یکی از کاربریهای اولیه و ضرورت این نوع بسته بندیها حفظ تازگی، طراوت و سلامت محصول در این بسته بندیها می باشد.

انباشتگی یا تراکم

بطور معمول بسیاری از آیتمها در یک بسته بندی ترکیب می شوند تا قابلیت جابجایی و حمل راحتتری را داشته باشند. مایعات، پودرها، دانه ها بایستی انباشتگی داشته باشند.

انتقال اطلاعات

جهت آگاهی از نحوه استفاده، جابجایی، بازیافت و یا نوع بسته بندی هر محصول، اطلاعات آن بصورت برچسب روی بسته بندی اعلام می شود. این بخش حاوی بعضی از انواع اطلاعات مورد نیاز دولت ها می باشد و جهت تایید توسط دولت بررسی می شود.

بازاریابی

بسته بندی و برچسب روی محصول در جذب مشتری و ایجاد تمایل خریدار بالقوه برای خرید محصول، کاربری دارد. نحوه ارایه و میزان جذابیت ظاهر بسته بندی در گرایش مشتری جهت خرید نقش مهمی را ایفا می کند و مشتری به بررسی محتویات داخل بسته گرایش پیدا می کند. طراحی بسته بندی نیز برای سالیان متمادی در جذب مشتری حرف اول را می زند. ارتباطات بازاریابی، طراحی گرافیکی و رنگ طرح و بسته بندی آن نیز از دیگر فاکتورهای مطرح در فروش محصولات می باشند.

امنیت

بسته بندی ریسک خطرات ارسال بار را کاهش می دهد. بسته بندیها بایستی علیرغم زیبایی ظاهری در برابر هر نوع تحریکات بیرونی مقاوم باشند و دیگر اینکه بسته بندیها بایستی جهت تایید صحت محصول مهر و موم و در برابر سرقت اطلاعات روی برچسب مبرا باشند. در بسته بندی میتوان از تگهایی استفاده کرد که قابلیت رصد محصول را داشته باشند و به این طریق از خرده فروشی و سو استفاده از آن پیشگیری کرد.

سهولت

بسته بندیها می توانند ویژگیهایی داشته باشند که به سهولت در حمل، توزیع، ظاهر، باز و بسته کردن بسته بندی و بازیافت آن کمک کند. گزارشهای بسیاری از انجمنهای صنفی بر این تاکید دارند که استفاده از علائم هوشمند افزایش خواهند یافت. بارکدها دهه ها در بسیاری از بسته بندیها مورد استفاده بوده اند. این بارکدهای دو بعدی جهت بررسی صحت و سلامت محصولات و تاریخ آن طراحی می شوند.

 

 

 

سلامت غذا و بهداشت عمومی

حفظ سلامت، ایمنی غذا در طول فرایند پردازش، بسته بندی، انبارداری و حمل و نقل از اهمیت ویژه ای برخوردار است. ملاحظات بسته بندی مواد غذایی شامل موراد زیر می باشند: استفاده از آنالیز خطر و نقاط کنترل بحرانی، پروتکل های تأیید و اعتبار سنجی، شیوه های تولید مناسب، استفاده از یک سیستم مدیریت کیفیت کارآمد، سیستم های ردیابی و الزامات مربوط به محتوای برچسب، از مواد مخصوص با مواد غذایی در هنگام تماس مستقیم با محصول غذایی استفاده می شوند. بسته به عملکرد بسته بندی و مواد غذایی، ماشین آلات بسته بندی اغلب به روشهای روز و مشخص شستشو و تمیز کردن نیاز دارند. مواد موجود در بسته بندی باید دقیقا کنترل شوند، میزان و درصد مواد شیمیایی نیز بررسی شوند که از هر نوع مسمویت و دیگر معضلات به دور باشد .

 

 

انواع گوناگون بسته بندیها برای اغذیه

بسته بندی ممکن است نمونه های متفاوتی داشته باشد. برای مثال هر کدام از این بسته بندیها بنا به نوع محصولی که در آن قرار می گیرد به نوع جابجایی، طول عمر مفید محصول و غیره بستگی دارند. بسته بندیهای مختلف دیگری از جمله بسته بندی ابزار پزشکی، مواد شیمیایی عمده، بسته بندی دارویی، بسته بندی مواد غذایی و…. وجود دارد. گاهی اوقات لازم است که بسته بندیها را از روی تعداد لایه ها و یا عملکرد و نوع کاربریشان به بسته بندیهای اولیه، ثانویه و …. دسته بندی کرد.

بسته بندی اولیه

پوششی است که محصول را حفظ و نگهداری می کند. کوچکترین واحد توزیع مورد استفاده است و در تماس مستقیم با مواد غذایی است.

بسته بندی ثانویه

روی بسته بندی اولیه قرار می گیرد و بمنظور حفاظت از بسته بندی و پیشگیری از جعل اطلاعات و … مورد استفاده قرار می گیرد.

بسته بندی ترانزیتی

بسته بندی ترانزیتی برای حمل بار فله ای، ذخیره انبار و حمل ترانزیتی کاربری دارد. رایجترین شکل بسته بندی بصورت بار پالتی می باشد که چسبیده به هم در کانتینر بسته بندی می شوند. این دسته بندیهای حجیم یه جورایی قراردادی و تعریف شده هستند. برای مثال، بسته به نوع کاربری، بسته بندی ای که در تماس مستقیم با محصول است، در زمان تماس مستقیم با محصول از بسته بندی و شرینک اولیه و از بسته بندی ثانویه برای جمع آوری بسته بندیهای کوچک مورد استفاده قرار می گیرند، یا از بسته بندی ترانزیتی جهت سهولت در بهم چسباندن یک تعداد از کارتن های پالت در انواع توزیع استفاده می شود.

 

برچسب و علائم مورد استفاده در بسته بندیها

انواع متفاوتی از علائم برای برچسب زنی بسته بندی وجود دارند که از لحاظ هویت ملی و بین المللی استاندارد سازی شده اند. گواهی های محصولات شامل سمبل هایی هستند که بصورت برچسب ( مثل FCC و ،TUV )، علایم تجاری، تایید محصول و غیره روی بسته بندی قرار می گیرند. برخی از الزامات و علائم جهت معرفی و اعلان حقوق و سلامت مشتری وجود دارند، برای مثال علامت CE، علامت تخمینی که مطابقت با وزنهای EU اتحادیه اروپا را نشان می دهد و مقررات را ارزیابی می کند. مثالهای سمبلهای بازیافتی و محیطی شامل سمبل و کد بازیافتی( که می تواند یک کد شناسایی باشد )، و (گرین دات) می باشند. بسته بندی غذا نشانگرهای مواد غذایی در سطح تماس را دارد. در اتحادیه اروپا، محصولاتی که محتوی گوشت حیوانات می باشند می بایست دارای استانداردهایی باشند، نشان سلامت و شناسایی بیضی شکل EC بر روی بسته بندی بمنظور تاییدیه سلامت غذا و بیمه کیفیت می باشند.

بار کدها، کدهای محصول جهانی و برچسب های RFID در ارایه مجوز مدیریت خودکار اطلاعات در لجستیک و خرده فروشی رایج است. برچسب کشور مبدا اغلب عنوان می شود. بعضی از محصولات از بارکدهای شبه ماتریکس یا کدهای QR استفاده می کند. بسته بندی ممکن است علائم ثبت قابل مشاهده و سایر نشانه های کالیبراسیون و عیب یابی در چاپ را داشته باشد.

 

 

 

اولویت های محیط زیست

زائدات بسته بندی و بسته بندی پایدار

توسعه، ارتقای بسته بندی در برگیرنده اولویتهایی مثل پایداری، حفاظت از محیط زیست و تعهدات بازیافت محیط زیست قابل اجرا می باشد. این روند مشتمل بر ارزیابی چرخه زندگی می باشد که مواد و ورودیهای انرژی و خروجی بسته بندی، محصول بسته بندی شده(محتویات )، فرایند بسته بندی، سیستم حمل و نقل، مدیریت زائدات، و غیره… می باشد. دانستن ملزومات مقررات و نظارتی برای دیدگاه کارخونه، فروش و کاربری ضرورت دارد. کاهش، استفاده مجدد و بازیافت که بخشی از پروتکل ضایعات هستند ممکن است در توسعه بندی محصول مورد بررسی قرار گیرند.

پیشگیری

پیشگیری از حجمه ضایعات از اهداف اولیه بسته بندی است. بسته بندی تنها باید در زمانیکه نیاز است به کار گرفته شود. بسته بندی مناسب از تولید حجم زیاد ضایعات پیشگیری می کند و درحفاظت از محتویات آن نقش اساسی و مهمی دارد.

محدود سازی منابع

کاهش دادن تعداد و حجم بسته بندی با بهینه سازی از طریق محدود کردن میزان پرت آن. در واقع حجم و تعداد بسته بندی ( واحد محتویات) می تواند به عنوان معیاری برای کاهش اضافات بسته بندی در نظر گرفته شود. البته که کاهش اضافات بسته بندی به کاهش حجم هزینه ها نیز کمک می کند.

بازیابی

امروزه بازیابی یکی از فاکتورهایی است که بسیار اهمیت دارد و انگیزه بخش است. بسته بندی های قابل بازگشت برای مدت طولانی برای سیستم های لجستیکی از نظر اقتصادی مطلوب بوده است. بازرسی، پاکسازی، تعمیر و بازپرداخت اغلب ضروری است. برخی از کارخانه ها از بخشهای مازاد بسته بندی هم برای بسته بندی خارجی محصول و یا حتی بعنوان بخشی از خود محصول بهره می گیرند.

بازیافت

پردازش مجدد مواد (قبل و بعد محصول ) و تبدیل آن به محصول جدید را بازیافت می گویند. بر بازیافت حجم زیادی از مولفه های اولیه ی بسته بندی تاکید می شود. فولاد، آلومینیوم، اوراق، پلاستیک و غیره. بخش کوچکی از مواد قابلیت بازیافت رو ندارند و نمیتوان فرایند بازیافت را روی آن اجرا کرد. بسته بندیها گاها میتوانند به شکلی طراحی شوند که هم فرایند بازیافت سهل الوصول تر و هم چهره ی بهتری داشته باشند.

اولویت های توسعه بسته بندی

طراحی بسته بندی و ارائه آن غالبا به عنوان یک بخش کامل از پروسه توسعه محصول جدید می باشد. توسعه یک بسته بندی می تواند متناوباً به عنوان یک فرایند جداگانه باشد، اما بایستی کاملا با محصولی که بسته بندی می شود تطابق داشته و مرتبط باشد. طراحی بسته بندی با شناسایی تمامی ملزومات شروع می شود: طراحی ساختاری، بازاریابی، عمر مفید، تضمین کیفیت، حمل و نقل، قانون، تعهد، طراحی گرافیکی، مصرف نهایی، محیطی و غیرو . طراحی، معیار، عملکرد ( از طریق تست بسته بندی تشخیص داده می شود)، اهداف زمانی مکمل، منابع، میزان هزینه بایستی اعلام و مورد توافق قرار گیرند. فرایند طراحی بسته بندی اغلب به نمونه سازی سریع، طراحی کامپیوتری، تولید کامپیوتری و اتوماسیون سند نیاز دارد.

 

 

 

چرا بسته بندی در بازار امروز مطرح است

درست است که نباید از ظاهر، باطن را قضاوت کرد، ولی در رابطه با خرید بازار و تصمیم خرید این نظریه کمی تغییر می کند. بطوریکه بیشتر خریدها و تصمیم به خریدها در مغازه و فروشگاهها اتفاق میفتد. این عوامل باعث می شوند که بسته بندی جذاب، متمایز و جز کلیدی در بازاریابی محصولات خرده فروشی بدل شود. در شرایط فعلی امن و مطمئن ترین منبع برای تامین محصولات غذایی مورد نیاز مردم هستند. تنها راه برای اینکه برندی متفاوت داشته باشیم تمایزی صادقانه می باشد. برای ارئه بسته بندی بهتر و مناسبتر، در نظر گرفتن عقاید مشتری برای دستور العمل های فنی بسیار اهمیت دارد.  یکی از موارد مورد اهمیت برگشت پذیری محصول و قابلیت بازیافت آن است.